नागपुरात सिल्व्हर स्कॅमचा स्फोट; डब्बा ट्रेडिंगच्या जाळ्यावर तपास यंत्रणांची नजर

 

 Image Source:(Internet)

गेल्या काही महिन्यांत चांदीच्या दरातील प्रचंड उसळी आणि त्यानंतरची अचानक घसरण यामुळे देशभरातील बुलियन बाजार हादरले असताना नागपुरात या घडामोडींचा सर्वाधिक फटका बसल्याचे समोर येत आहे. सुरुवातीला बाजारातील नैसर्गिक चढउतार वाटणारी ही परिस्थिती आता मोठ्या प्रमाणावर बेकायदेशीर ‘डब्बा ट्रेडिंग’ (Dabba trading) आणि सट्टेबाजीच्या जाळ्यामुळे निर्माण झाल्याचे स्पष्ट होत आहे.

 

पूर्व नागपुरातील एका नामांकित मिठाई व रेस्टॉरंट व्यावसायिकाने चांदीसंबंधित डब्बा व्यवहारांत तब्बल २६ कोटी रुपयांचे नुकसान सोसल्याची माहिती पुढे आली आहे. तोटा इतका मोठा होता की मुख्य रस्त्यावर असलेली त्यांची व्यावसायिक इमारत दुसऱ्याच्या ताब्यात द्यावी लागली. सध्या तेच व्यावसायिक स्वतःच्या मालमत्तेत भाडे देऊन व्यवसाय करत असल्याची चर्चा आहे.

 

याशिवाय इतवारी, शंकरनगर, जरीपटका आणि चंद्रपूर परिसरातील अनेक व्यापाऱ्यांना “सहज पैसा” कमावण्याच्या आमिषाला बळी पडून कोट्यवधींचे नुकसान सहन करावे लागल्याचे समजते. अनेकांनी प्रतिमा आणि प्रतिष्ठेच्या भीतीने तक्रार नोंदवलेली नाही.

औद्योगिक व शैक्षणिक ओळख असलेले नागपूर आता बेकायदेशीर डब्बा व्यवहारांचे प्रमुख केंद्र म्हणून ओळखले जाऊ लागल्याची चर्चा आहे. येथून विदर्भासह मध्य प्रदेश, छत्तीसगड आणि तेलंगणा राज्यांपर्यंत जाळे पसरल्याचा संशय व्यक्त होत आहे.

 

सूत्रांच्या माहितीनुसार, काही उच्चप्रोफाइल बुकी परदेशातून व्यवहार नियंत्रित करत असून मोबाईल अ‍ॅप्स, एन्क्रिप्टेड मेसेजिंग प्लॅटफॉर्म आणि बनावट ट्रेडिंग आयडींच्या माध्यमातून व्यवहार चालवले जात आहेत. किरकोळ गुंतवणूकदारांना हे व्यवहार अधिकृत ट्रेडिंगसारखेच भासतात.

 

गेल्या पाच-सहा महिन्यांत चांदीचा दर सुमारे १ लाख रुपये किलोवरून तब्बल ४.२ लाख रुपयांपर्यंत पोहोचला आणि त्यानंतर फेब्रुवारीच्या मध्यापर्यंत सुमारे २.३९ लाख रुपयांपर्यंत घसरला. या तीव्र चढउताराने अधिकृत दरांकडे दुर्लक्ष करून ‘डब्बा रेट’वर व्यवहार करणाऱ्या अनेक बुलियन व्यापाऱ्यांना मोठा फटका बसला.

 

अधिकृत एक्सचेंजऐवजी अनधिकृत दरांवर रात्री व्यवहार करून दुसऱ्या दिवशी दर उलटल्याने अनेकांना सावरण्याची संधीच मिळाली नाही.

 

इतवारी, शंकरनगर आणि चंद्रपूर येथे शोरूम असलेल्या एका प्रमुख ज्वेलरी व्यावसायिकाला सुमारे ११ कोटी रुपयांचा तोटा झाल्याची माहिती आहे. पूर्व नागपुरातील ३२ वर्षीय व्यापाऱ्याने कोट्यवधींच्या नुकसानीनंतर बाजारातून माघार घेतल्याचे सांगितले जाते. जरीपटका येथील एका साडी व्यावसायिकाच्या मुलालाही सुमारे ९ कोटी रुपयांचा तोटा सहन करावा लागला असून मुंबईस्थित बुकींना हप्त्यांमध्ये परतफेड केल्याची चर्चा आहे.

 

तज्ज्ञांच्या मते, डब्बा ट्रेडिंगचा पाया ‘लवकर आणि मोठा नफा’ या भ्रमावर उभा असतो. सुरुवातीचे काही व्यवहार फायदेशीर ठरल्याने गुंतवणूकदारांचा आत्मविश्वास वाढतो; मात्र बाजार उलटला की कर्जाच्या गर्तेत अडकण्याची वेळ येते. या व्यवहारांना कोणतेही कायदेशीर संरक्षण किंवा हमी नसल्याने नुकसान भरून काढणे जवळपास अशक्य ठरते.

 

या प्रकरणामुळे आर्थिक गुप्तचर यंत्रणा आणि नियंत्रण संस्थांच्या देखरेखीबाबत प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले आहे. इतक्या मोठ्या प्रमाणावर बेकायदेशीर व्यवहार सुरू असताना त्यावर वेळीच लगाम का बसला नाही, याबाबत चर्चा रंगली आहे.

 

बाजार विश्लेषकांच्या मते, आर्थिक धक्के सहन करण्याची क्षमता नसणे हे अनेक व्यापाऱ्यांच्या घसरणीचे प्रमुख कारण ठरले. विदर्भातील एका मोठ्या डब्बा ऑपरेटरला एकूण सुमारे ८०० कोटी रुपयांचा तोटा झाल्याची चर्चा असली तरी भक्कम आर्थिक पाठबळामुळे तो सावरू शकला. मात्र लहान व्यापाऱ्यांकडे तशी क्षमता नसल्याने त्यांना कोलमडावे लागले.

 

नागपुरातील ही घडामोड एक गंभीर इशारा देत आहे चांदीतील बेकायदेशीर सट्टेबाजी ही केवळ बाजारातील जोखीम नसून व्यवसाय, कुटुंबे आणि स्थानिक अर्थव्यवस्थेसाठी मोठा धोका बनत आहे.